ندای ایرانیان

کد خبر: ۴۸۷۲۴
تاریخ انتشار: ۰۳ مهر ۱۳۹۶ - ۱۶:۲۹
در باب عدالت
سعیده استکی*: در اندیشه عدالت آمارتیاسن "مقوله عدالت به هر صورت قرابتی نزدیک با مقوله برابری دارد نزاع اصلی آن است که تبیین شود چه چیزی لازم و شایسته است که برابرتر گردد.

"عدالت در دنیای ماهیان نباید به عالم انسانی نفوذ کند، آنجا جایی است که ماهیان بزرگ ماهیان کوچک را می بلعند و ظاهرا هیچ امر غیرعادلانه ای رخ نمی دهد."

آمارتیاسن" اقتصاددان شهیر هندی و برنده نوبل اقتصاد در سال 1998 در کتاب "اندیشه عدالت" با نقد کردن همزمان دیدگاه جریان اصلی اقتصاد و نیز نهادگرایی رهیافت های هر دو در باب عدالت را مورد تردید و پرسش قرار می دهد و در نهایت آنچه مطرح می کند و دیگران را بدان دعوت میکند، توجه به مقوله ای به نام "توسعه انسان محور" است. اما توسعه انسان محور چیست و در مقابل کدام دیدگاه اقتصادی قرار می گیرد؟ و چه تفاوت آشکاری با رهیافت های قدیمی تر و آزموده شده دارد؟ برای پاسخ به این سوالات و موارد مشابه آن بهتر است، ابتدا نگاهی اجمالی به گذشته داشته باشیم تا آنچه "سن" می گوید و تفاوتی که در درون پارادایم ارائه شده اش نهفته است را دریابیم.

مطلوبت گرایان

تا سال 1971، اندیشه غالب در حوزه عدالت منطبق بر دیدگاه مطلوبیت گرایی بود. نام این مکتب با نام "جرمی بنتام " همراه است هرچند که او مبتکر اصلی چنین ایده ای نبود و افرادی مانند "هیوم و جان استورات میل" نیز در این خصوص فعالیت داشته اند.

بر اساس تعریف بنتام "مطلوبيت" نسبت بسیاری با مفهوم "ذینفع" دارد ، خاصيتي است در هر چيزي كه سبب مي‌شود آن چيز نفع، مزّيت، لذّت، نيكي يا خوشبختي به بار آورد، يا مانع از رخ‌دادن زيان، خسران، درد، شر، يا ناخوشي براي ذينفعي شود كه نفعش مورد توجه است. اگر آن ذينفع اجتماع يا جامعه باشد آنگاه مطلوبيت خوشبختي اجتماع يا جامعه ملاک است و اگر آن ذينفع يك شخص باشد،آنگاه مطلوبيت خوشبختي آن فرد است که در کانون توجه قرار می گیرد.

بر این اساس پیگیری نفع و حداکثرسازی سود شخصی در نهایت منجر به بهبود مطلوبیت و نفع کل افراد جامعه خواهد شد؛ لذا نقش و کارکرد دولت و نهادهای اجتماعی می بایست در جهتی باشد که راه دستیابی به این منفعت کل همگانی را از طریق پیگیری نفع شخصی حمایت کند.

نکته کلیدی در این اندیشه آن است که وقتی مجموع مطلوبیت یک جامعه حداکثر شد هرچند در وضعیتی نابرابر، این رخداد به تنهایی عادلانه است و در گذر زمان و در یک بازه درازمدت توزیع و فرصت ها نیز برابر خواهدشد.

جان راولز و نقد مطلوبیت گرایی

در سال 1971 جان راولز امریکایی با انتشار کتاب" نظریه ای در باب عدالت" و نیز کتاب "عدالت به مثابه انصاف"دیدگاه مطلوبیت گرایی را مورد نقد قرار داد و بیان داشت که در دیدگاه مطلوبیت گرایی به توزیع حقوق، آزادی ها، فرصت ها توجهی نمی شود. وی استدلال کرد لازمه عدالت آن است که نهادهایی در جامعه تاسیس گردند تا جامعه را بر اساس اصولی که اشخاص عقلایی و آزاد بر آن اتفاق نظر دارند، اداره کند.او معتقد بود جامعه می بایست به گونه ای مدیریت گردد که واجد حداکثر مزایا برای محرومترین افراد خود باشد. "راولز" به دنبال ترسیم وضعیتی عادلانه برای جامعه بر مبنای اصولی است که از توافق افراد تحت شرایط منصفانه شکل می گیرد و این توافق چنان است که هیچ فردی از اطلاعات اضافی به گونه ای برخوردار نیست که منجر به حکم و سازگاری غیرعادلانه ای گردد و لذا برای پاسداشت چنین امر مهمی به دنبال تاسیس نهادها و سازمان های اجتماعی است که در جهت اجرا و حفظ آن کوشا باشند.

آمارتیا سن و توجه به قابلیت و فرصت

در میان " آمارتیا سن" موضوع محوری ایده خود را بر گزاره "قابلیت فردی" ، "شکاف قابلیتی اولیه" استوار کرد و از این رهگذر به نقد دیدگاه مطلوبیت گرایی پرداخت که در اختیار داشتن کالا (به معنای وجود داشتن درآمد) را مساوی با افزایش سود و منفعت و مطلوبیت تک تک افراد جامعه و به دنبال آن بیشینه شدن مطلوبیت کل جامعه می دانست.

او معتقد بود تنها در حضور قابلیت های انسانی ست که بهره مندی از کالا ها و یا همان کسب درآمد ممکن است منجر به کسب و بیشینه سازی مطلوبیت گردد. لذا برابرتر کردن درآمدها به برابر شدن مطلوبیت ها و در نتیجه عدالت ختم نخواهد شد.

"سن" عنوان می دارد که باید دید چه چیزی باعث شده است افراد در وضعیت نامطلوب درآمدی قرار گیرند و اگر درآمد آنها افزایش یابد آیا فقر از بین می رود و یا خیر؟

در واقع آنچه که اندیشه "سن" را متمایز می کند، تعریف متفاوت او از فقر، آنچه سبب از بین رفتن فقر خواهد شد و موضوعاتی که زمینه بیشینه شدن مطلوبیت افراد را فراهم می آورد، است.

فقر:

سن معتقد است فقیر کسی نیست که درآمد ندارد، بلکه فردی است که نمی تواند از وضعیت فقر خارج شود. فقیر کسی است که قدرت (حق) انتخاب ندارد، چراکه قابلیت و توانایی و فرصت برابر برای خروج از دایره فقر به او داده نشد است. در این دیدگاه انسان غیرتوانمند و انسان بدون قابلیت، انسان محروم است و هرشکلی از محرومیت در هر زمینه ای به معنای فقدان آزادی است. انسان محروم آزاد نیست.

قابلیت:

عبارت است از وجود شرایطی که گزینه های مختلفی برای انتخاب کردن پیش روی انسان قرار می دهد. در این معنا انسانی که قابلیت ندارد آسیب پذیر است. وضعیتی که وی در آن قرار دارد وضعیتی ناگزیر و خارج از اختیار اوست و به این دلیل ناتوان است که نمی تواند از وضعیت موجود خود رهایی یابد؛ برای مثال فردی که توان خرید دوچرخه را دارد اما قابلیت استفاده از آن را ناتوان محسوب می شود. تفاوت بنیادین در این نکته نهفته است که آمارتیاسن بر خلاف مطلوبیت گرایان وجود و در اختیار داشتن کالا و درآمد را (بدون توجه به ایجاد قابلیت) موجب کسب مطلوبیت نمی داند.

توجه به شکاف های قابلیتی اولیه تمایز نگاه سن و راولز

در نهایت سن به موضوع شکاف های قابلیتی اولیه می پردازد وی معتقد است برای تحقق عدالت نمی توان تنها به ایجاد قابلیت و کاهش نابرابری در فرصت ها از طریق اصلاح نهاد ها اکتفا کرد. بدین معنی که شکاف های قابلیتی میان افراد یک جامعه همیشه حاصل کارکرد اشتباه نهادهای آن جامعه نیست هرچند که این عامل بسیار مهم است اما بسیاری از این شکاف ها مانند معلولیت امری طبیعی و خارج اراده و اقدام انسانی است.

در واقع اینجاست که تفاوت دیدگاه "سن" در خصوص عدالت با بینش "راولز" نیز مشخص می گردد در بیان راولز توجه به کم درآمدترین افراد یک جامعه برای تحقق عدالت امری حیاتی است اما دردیدگاه "سن" بدون پرداختن به شکاف های قابلیتی این افراد این توجه ما را به سوی وضعیتی عادلانه تر سوق نخواهد داد.

کلام آخر آن که همان طور که مترجم کتاب عنوان دارد در اندیشه عدالت آمارتیاسن "مقوله عدالت به هر صورت قرابتی نزدیک با مقوله برابری دارد نزاع اصلی آن است که تبیین شود چه چیزی لازم و شایسته است که برابرتر گردد."

 منبع : کتاب اندیشه عدالت، نوشته آمارتیاسن و ترجمه وحید محمودی هرمز همایونپور


 ماهنامه صنعت و توسعه

* رئیس دفتر اقتصاد و توسعه حزب ندای ایرانیان

نام:
ایمیل:
* نظر:
پربیننده ترین
پربحث ترین
آخرین اخبار