ندای ایرانیان

کد خبر: ۵۲۸۸۷
تاریخ انتشار: ۲۸ بهمن ۱۳۹۶ - ۱۳:۳۷
یادداشتی از مهدی بهروش
عناصر اربعه یا عناصر چهارگانه (به پارسی سره چارآخشج یا چهارآخشیج) چهار عنصر آب، هوا، خاک و آتش هستند که یونانیان باستان آن‌ها را عنصرهای سازنده جهان می‌دانستند.
ندای ایرانیان - عناصر اربعه یا عناصر چهارگانه (به پارسی سره چارآخشج یا چهارآخشیج) چهار عنصر آب، هوا، خاک و آتش هستند که یونانیان باستان آن‌ها را عنصرهای سازنده جهان می‌دانستند.
مفهوم ماده و انرژی را می‌توان از اعتقاد به عناصر اربعه برداشت کرد؛ خاک نماینده حالت جامد، آب نمادی از حالت مایع، و هوا یادآور حالت گازی است. به این ترتیب سه عنصر نخست حالات سه گانه ماده را یادآور می‌شوند.

امروزه هیچ نقطه‌ای روی کره زمین را نمی‌توان یافت که از آلودگی ( آب، هوا، خاک) و معضلات زیست محیطی در امان مانده باشد. از اعماق اقیانوس‌ها گرفته تا قله کوه‌ها و ارتفاعات بالای جو می‌توان اثرات آلودگی را دید. حتی آلودگی‌های ناشی از زباله‌های فضایی و بقایای ماهواره‌های فرسوده خارج از جو زمین نیز امروز تبدیل به یک آلودگی جدید شده است.
طبق تازه‌ترین گزارش سازمان بهداشت جهانی(۲۰۱۷)، بیش از ۹۰درصد از جمعیت جهان، از انواع آلودگی ها و عوارض ناشی از آن رنج می‌برند. استعمال دخانیات رتبه دوم را دارد.

ورود آلودگی به طبیعت و جامعه انسانی دو اثر سو را از خود نشان می دهد اول باعث تغییر در ساختار و کارکرد اکوسیستم می شود. دوم باعث افزایش موادی یا عناصری در طبیعت می شود که  برای موجودات زنده بیماری‌زا یا کشنده هستند  که این مواد یا عناصر به طور مستقیم بر زندگی و سلامت گیاهان و جانوران و باکتری‌ها و سایر اشکال حیات تاثیر می‌گذارد.

در مطالعات صورت گرفته توسط سازمان بهداشت جهانی ۴۰ درصد از کل مرگ و میرهای سالانه جهان به خاطر یکی از انواع آلودگی ها است. در فهرستی که جدیدا از سوی سازمان بهداشت جهانی ارائه شده ۴۵ بیماری مستقیما  ناشی از آلودگی هوا، آب و خاک می باشد که می توان اذعان نمود که از پیامد انواع مختلفی از آلودگی‌ها هستند. ( حملات آسمی، سرطان ریه، اوتیسم، تیروئید، ژیاردیاز، التهاب مغز یا آنسفالیت، آسیب کلیوی، مالاریا، سقط جنین و ....).

اهمیت آب از آنجا می توان بیان کرد که بر اساس آمار سازمان ملل متحد تا سال 2025 ، 18 کشور خاورمیانه از بحران آب آسیب خواهند دید و این آسیب چالش‌های امنیتی برای کشورهای منطقه ایجاد می‌نماید. ایران با 5 کشور عراق (کارون)، ترکمنستان (اترک)، آذربایجان و ارمنستان (ارس)  و افعانستان (هیرمند) حوضه آبی مشترک دارد. آلودگی آب از موارد مهمی است که توجه دانشمندان محیط زیست را به خود جلب کرده است. آلودگی آب یعنی بر هم زدن کیفیت و ترکیبات آن به گونه ای که توانایی خود را در ایفای نقش طبیعی و حیات بخش خود از دست داده و به لحاظ صدماتی که وارد می کند، غیرقابل استفاده می شود و ارزش اقتصادی خود را در حد بالایی از دست می دهد.

معمولاً منابع آلودگی آب‌های سطحی به دو گروه بر اساس منشأ آن‌ها دسته‌بندی می‌شوند. 1- منابع محلی (نقطه‌ای) به آلودگی‌هایی گفته می‌شود که از طریق آبراهه‌ای از یک منبع مجزا و متمایز مانند لوله یا خندق وارد آب شوند.( فاضلاب شهری، فاضلاب صنعتی و فاضلاب ناشی از ساخت و ساز)
2- منابع بی هدف به آلودگی‌هایی گفته می‌شود که از یک منبع مجزا ناشی نمی‌شوند. آلودگی NPS نتیجه انباشته شده‌ای از مقادیر آلودگی است که از یک حوزه بزرگ گرد آمده‌اند.( فرسایش ترکیب‌های نیتروژن از زمین‌های کشاورزی کود داده شده‌است).

توزیع مکانی آب در ایران به دلیل شرایط طبیعی بسیار ناهمگن است. توزیع زمانی نزولات جوی در کشور نیز مانند توزیع مکانی روند مشابهی را نشان می دهد و میزان آن در سال‌های مختلف و حتی فصول مختلف متغیر است. برداشت بی رویه آب از آب‌های زیرزمینی یکی دیگر از مسایل اساسی کشور در بخش آب به شمار می‌آید که در حال حاضر مشکلات جدی را در کشور پدید آورده است. در کنار کاهش کمیت منابع آب، انتشار پساب‌های صنعتی، کشاورزی و شهری نیز از دیگر عوامل تهدید کننده منابع محدود آب کشور محسوب میشوند.

در مورد هوا، هوا گازي است بي رنگ و بي بو و مخلوطي ازعناصر مانند نیتروژن، اکسیژن، هیدروژن، دی اکسید کربن، ارگون، نئون، هليم، كرپتون، زنون و مقداري بخارآب و گاز آمونیاک مي باشد. از نخستین دهه های قرن بیستم، به دنبال مشاهده ارتباط میان آلودگی هوا و تخریب محیط زیست، بسیاری از کشورهای صنعتی پیشرفته، تحقیقات و برنامه های علمی برای کنترل آلاینده های بسیار مضر را آغاز نمودند، اما متاسفانه در اکثر قریب به اتفاق کشورهای در حال رشد این مسئله آن طور که باید مورد توجه قرار نگرفته و وضعیت آلودگی هوا در شهرهای بزرگ روز به به وخامت می گذارد. به هر حال آلودگی هوا در اثر چهار عامل اصلی، تشدید می یابد که عمدتاً ازعواقب صنعتی شدن محسوب می شوند:
•  زیاد شدن تعدادشهرها و ترویج فرهنگ شهرنشینی
•  گسترش ترافیک شهری
•  توسعه سریع اقتصادی
•  افزایش مصرف انرژی در بخشهای دیگر

اثرات جهانی آلاینده های عمده هوا (اینورژن، مه دود فتوشیمیایی، باران اسیدی، تخریب لایه ازن، گرمایش جهانی، افزایش ریزگردها، تغییرات شدید اقلیمی، جزیره حرارتی، گنبد غباری ) می باشد. در دوره بعد از 1925 جهان شاهد چند حادثه مهم آلودگی هوا بوده است که منجرب بک کشته شدن بسیاری از انسان ها شده است حوادثی مانند: حادثه درّه میوز بلژیک، حادثه دونورا پنسیلوانیا ـ آمریکا، حادثه لندن و تهران.

البته عامل اصلی آلودگی هوا در شهر تهران و دیگر شهرهای بزرگ ایران ، افزایش بی رویه مصرف انرژی در کشور است. یکی از مهم‌ترین چالش‌های فرا روی مسئولین کشور مشکل آلودگی هوای کلانشهرها است. نتایج حاصل از گزارش بانک جهانی در سال 2016 بیانگر این است که، خسارات اقتصادی منتسب به آلودگی هوا در ایران حدود 30 میلیارد دلار برآورد گردیده که این میزان معادل 2/48 درصد کل تولید ناخالص داخلی کشور بوده است.

از 4 دهه پیش تاکنون، پدیده گرد و خاک در مناطق وسیعی از جهان از جمله نواحی جنوب غرب آسیا، آسیای مرکزی، جنوب غرب آمریکای شمالی، شمال آفریقا و … که کمربند گرد و غبار جهانی گفته می شود، به فراوانی دیده شده است.

یکی از بحران های آلودگی هوا کشور، انتشار ریزگردها در بسیاری از شهرها است. راه های انتشار ریزگردها در کشورا را می توان دو عامل کانون های داخلی(یکی از کانون های تولید و انتشار گردوغبار در داخل کشور، پدیده بادی محلی- فصلی 120 روزه در استانهای جنوب شرق ایران(از جمله استان سیستان و بلوچستان) ودامنه های کوههای استان های خراسان جنوبی، خراسان رضوی و وجود دو کویر بزرگ در ایران(حاشیه استان های کرمان و یزد) و اراضی بیابانی در جنوب و جنوب غرب می باشد. در ضمن فعالیت های عمرانی در سطح شهر(ساخت و ساز، تسطیح، گودبرداری و خاک ریزی) از جمله کانونهای محلی تولید و انتشار گردو غبار در سطح شهرها می باشند)  و کانون های خارجی(از سال 1385 تاکنون منشاء های فرامرزی جدید اغلب نواحی غرب وجنوب غربی کشور را با فراوانی و شدت بیشتر تحت تاثیر قرار داده اند که منبع آنها کشور عراق و شرق سوریه است هر چند که مناطق دیگر از جمله بخش هایی از اردن، کویت و شمال عربستان نیز در ایجاد گرد و خاک بر روی ایران نقش دارند.) دانست.

بحران ریزگرد در ایران که می توان به یک ابر بحران تفسیر کرد باعث شده است شهر اهواز از سوی سازمان بهداشت جهانی به عنوان یکی از آلوده‌ترین شهرهای جهان شناخته شود که باعث مشکلات تنفسی ساکنان این شهر شده است. احتمال آلوده بودن این ریزگرد به مواد رادیواکتیو نگرانی‌های گسترده‌ای در مورد تأثیر این پدیده بر سلامت شهروندان بوجود آورده است. ریزگردها تنها جسم و جان مردم را هدف نگرفته است بلکه از نظر اجتماعی، اقتصادی و روانی نیز زندگی مردم را دستخوش تغییراتی کرده است از جمله آنها به اثرات گرد و خاک بر روح و روان مردم، اثرات اقتصادی بر زندگی مردم و استانهای درگیر، از بین رفتن محصولات کشاورزی که بر اقتصاد کل کشور تاثیرگذار است و... می توان اشاره کرد.

خاک از منابع تجدیدپذیر به شمار  می‌رود اما براساس مراجع مختلف تشکیل هر سانتی‌متر خاک در شرایط مختلف آب و هوایی از ۱۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال طول می‌کشد. هزینه رفع آلودگی هر متر مکعب خاک به روشهای مختلف، بین ۵۰ تا ۵۰۰۰ دلار است (ارزان ترین قیمت مرتبط به تبدیل خاک آلوده به بتن است). از سوی دیگر، رفع آلودگی خاک فرآیندی بسیار درازمدت است.

خاک به عنوان منبع طبيعي، سرمايه ملي و بستر حيات، نقش اساسي در استقرار و رشد جوامع بشري و نيز ساير مخلوقات دارد و در واقع بخشي از زنجيره غذايي انسان و ساير حيوانات از خاك مي باشد به همين دليل هرگونه آلودگي موجود در خاك ميتواند در طي زنجيره غذايي، به سطوح بالاتر انتقال يافته و در نهايت در انسان تمركز يابد. میزان خطر آلودگی خاک کمتر از دیگر آلودگیها نمی باشد، اما از آنجایی که این آلودگی ملموس نمی باشد کمتر به آن توجه شده است. بنابراین چالش خاک در حد آب اهمیت دارد. خاک یکی از منابع ارزشمند طبیعت است که در حدود 96 درصد غذای مورد نیاز انسان از آن تامین می گردد. خاک از چهار جزء اصلی تشکیل می شود؛ مواد معدنی، مواد آلی، آب و هوا.

تاکنون یک سوم از خاک‌های جهان تخریب شده‌اند و چنانچه این روند ادامه یابد تا سال ۲۰۵۰ سرانه جهانی زمین قابل کشت و زراعت، تا یک چهارم میزان آن در سال ۱۹۶۰ تقلیل خواهد یافت. تا سال ۲۰۵۰ جمعیت جهان به بیش از ۹ میلیارد خواهد رسید و این میزان به معنای دو میلیارد افزایش جمعیت بیش از جمعیت فعلی جهان است. سالانه ۱۶ میلیون تن از خاک ایران فرسایش می‌یابد و به دلیل آلودگی خاک محصولات کشاروزی هم آلوده می‌شوند. ایران رتبه نخست فرسایش خاک را در جهان دارد. تمام خاک‌های اطراف تهران آلوده‌ است. عوامل آلودگي خاک در کشور را می توان عوامل کشاورزی، فعالیت های صنعتی، عوامل نفتی، زباله ها دانست.

در مورد اهمیت خاک می توان به سخن رهبری بسند کرد که:" قضیّه ی خاک از قضیّه ی آب مهم تر است؛ ما مشکل آب هم داریم، مشکل بزرگی هم هست، لکن برای تهیّه ی آب راه های فراوانی وجود دارد؛ برای تهیّه ی خاک حاصلخیز این راه ها دیگر وجود ندارد. یعنی بی توجّهی به مبانی حفظ محیط زیست؛ آسیبی که وارد میشود، آسیبی نیست که بشود [جبران کرد]. خب، میشود پیشگیری کرد، میشود علاج کرد؛"

 بنابراین با توجه به تفاسیر بالا در مورد آب و خاک و هوا می توان بیان نمود که اهمیت خاک نسبتا از عناصر دیگر بیشتر است. کل زندگی بشر به سلامت خاک گره خورده است. حفاظت از زمین با مراقبت از خاک آغاز می‌شود. سفره اصلی غذای ما خاک است. ظرف اصلی آب ما، خاک است.

خاک مخزنی پرگنجایش و امن جهت نگهداری مطمئن آب برای ماست. اختلال در خاک‌های حساس، تغییرات هوا را بدتر می‌کند. میزان اکسیژن موجود در خاک، تاثیر زیادی در تولید گاز گلخانه‌ای منتشر شده در هوا دارد. خاک و امنیت خاک، عامل اصلی و کنترل کننده چالش های جهانی مثل امنیت غذا، امنیت آب، امنیت انرژی، تنوع زیستی و غیره است. در انتها سخن باید گفت که وضعیت «آب، هوا، خاک» کشور در وضعیت قرمز است و یا به بیان ساده تر " ابر بحرانهای محیط زیست کشور را فرا گرفته است."

مهدی بهروش
رییس شاخه محیط زیست حزب ندای ایرانیان
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربیننده ترین
آخرین اخبار